Taşın ve suyun şehri
Bitlis, Doğu Anadolu'nun güneyinde, yüksek dağların arasına sıkışmış dar bir vadide kurulmuş kadim bir şehirdir. Van Gölü havzasını Dicle'ye ve Mezopotamya'ya bağlayan yolların üzerinde yer aldığı için binlerce yıl boyunca ordunun, tüccarın ve kervanın uğrak noktası olmuştur. Vadiden akan Bitlis Çayı, şehre hem su hem de ruh verir. Volkanik taştan örülmüş evler, camiler ve medreseler bu vadide kendine özgü bir kimlik oluşturur.
Urartulardan önce ve sonra
Bitlis çevresi, Van Gölü havzasının diğer bölgeleri gibi çok eski çağlardan beri yerleşim görmüştür. Bölge, Urartu Krallığı'nın etki alanı içinde yer almıştır ve Adilcevaz çevresindeki Urartu kalıntıları bu dönemin en önemli izlerindendir. Şehrin adı ve kuruluşu hakkında halk arasında anlatılan çeşitli rivayetler vardır. Bunların bir kısmı kesin tarihlere dayanmasa da şehrin ne kadar eski bir yerleşim olduğunu hissettirir. Urartulardan sonra bölge, farklı devletlerin ve kültürlerin kesiştiği bir geçit olarak varlığını sürdürmüştür.
Selçuklu ve Ahlat
Van Gölü'nün kuzeybatı kıyısındaki Ahlat, Türk İslam tarihi için ayrı bir öneme sahiptir. Ahlat, 1071 Malazgirt Zaferi öncesinde de sonrasında da Türklerin bölgedeki varlığının önemli merkezlerinden biri olmuş, Selçuklu ve sonraki dönemlere ait çok sayıda eserle dolu bir şehre dönüşmüştür. Kümbetleri, mezar taşları ve taş işçiliğiyle Ahlat bugün de açık hava müzesi gibidir. Bitlis şehri ise bu dönemlerde medreseleri, camileri ve ilim geleneğiyle öne çıkmıştır.
Şerefhanlar ve Bitlis Beyliği
Bitlis tarihinin en parlak sayfalarından biri, Şerefhanlar olarak bilinen Bitlis Beyliği dönemidir. Beylik, yüzyıllar boyunca bölgede güçlü ve saygın bir yönetim kurmuş, Osmanlı ile kurduğu ilişkiler sayesinde geniş bir özerklik sürdürmüştür. Şeref Han'ın kaleme aldığı Şerefname, bölge tarihini anlatan en önemli kaynaklardan biri olarak bugün de okunmaktadır. Şerefiye Külliyesi, bu dönemin mimari ve kültürel mirasını yansıtan seçkin bir örnektir.
Kale, medrese ve camiler
Şehrin tarihi dokusu, Bitlis Kalesi'nin gölgesinde şekillenir. Kale, vadinin üzerinde yükselen görkemli bir savunma yapısıdır ve şehrin simgelerinden biridir. Şehirde ayrıca şu yapılar öne çıkar:
- İhlasiye Medresesi: Selçuklu mimarisinin zarif bir temsilcisi, taş işçiliğiyle dikkat çeken ilim yuvası
- Ulu Cami: Şehrin en eski ve en önemli ibadet yapılarından biri
- Şerefiye Külliyesi: Şerefhanlar döneminin mimari mirası
- Beş Minare: Şehrin silüetinde dikkat çeken tarihi yapı
Osmanlı döneminde Bitlis
Osmanlı hakimiyetinde Bitlis, hem bölgenin yönetim merkezlerinden biri hem de Doğu'nun önemli bir kültür ve ticaret şehri olmuştur. 17. yüzyılda şehre uğrayan Evliya Çelebi, Seyahatname'sinde Bitlis'in taş evlerini, çarşısını ve kendine özgü yaşamını ilgiyle anlatmıştır. Onun satırlarında Bitlis; derin vadisi, bol suyu ve misafirperver insanıyla anılır.
Cumhuriyet ve sonrası
Cumhuriyet'in ilanından sonra Bitlis, Türkiye'nin doğu illerinden biri olarak kendi yolunu çizdi. Yedi ilçesiyle tarımın, hayvancılığın ve turizmin geliştiği bir bölge haline geldi. İş, eğitim ve daha iyi bir hayat için İstanbul'a, özellikle de Sultanbeyli'ye göç eden hemşehrilerimiz, bu mirası yeni evlerine de taşıdılar.
Bediüzzaman Said Nursi
Bitlis'in en bilinen evlatlarından biri, Hizan ilçesinin Nurs köyünde dünyaya gelen Bediüzzaman Said Nursi'dir. İlim ve düşünce hayatıyla Türkiye'de ve dünyada tanınan Nursi, Bitlis'in ilim ve irfan geleneğinin canlı bir hatırasıdır. Memleketlilerimiz onu bugün de saygıyla anar.
Yaşayan bir hafıza
Bitlis'in tarihi, taşların arasında yaşayan bir hikayedir. Kale surlarından medrese avlularına, Ahlat'ın kümbetlerinden Hizan'ın köylerine kadar her köşe, bu hikayenin bir bölümünü anlatır. Bu şehri tanımak, o hikayenin devamını sahiplenmektir.